1. Коскамі выдзяляюцца пабочныя словы і канструкцыі, якія стаяць у сярэдзіне або ў пачатку сказа: безумоўна, бясспрэчна, вядома, канечне, зразумела, напэўна, сапраўды, праўда, пэўна, відавочна, відаць, здаецца, здавалася, мабыць, магчыма, можа, мусіць, няйначай, бадай, знаць, нябось, часам, бывае, бывала, як вядома, як відаць, па ўсім відаць, можа быць, чаго добрага, таго і глядзі, само сабой разумеецца і інш.
Напрыклад:
І я, безумоўна, шчаслівы і рад, што добра зародзіць густая пшаніца (П.Глебка).
Лабановіч, відавочна, быў задаволены, што не трэба доўга шукаць фурманкі (Я.Колас).
Захар Крымянец зірнуў на зоркі, падумаў пра мароз, які, няйначай, збярэцца да раніцы (М.Лынькоў).
Але расстацца нам час наступае; пэўна, ужо доля такая ў нас (М.Багдановіч).
Хацелася мне, вядома, пачуць ад Коласа нешта незвычайнае, важнае (Я.Брыль).
Не можа быць, канечне, і размовы, каб дарослы чалавек нацкаваў юнака на юнака (У.Караткевіч).
Адразу пасвятлела. Відаць, ужо ўзышло сонца (І.Мележ).
Як радасна ён сустракаў, бывала, Вялікдзень (Я.Колас).
2. Не выдзяляюцца коскамі тыя словы, якія ўжываюцца ў ролі мадальнай часціцы або са значэннем прыслоўя і выражаюць сцвярджэнне, узмацненне: можа, няйначай, пэўна, напэўна, канечне, сапраўды, часам, бывае, бывала, бадай, бадай што, мо (усечаная форма слова можа) і інш., а таксама словы відаць, здавацца, якія ў сказе выступаюць выказнікам.
Напрыклад:
Можа за якой паўгадзіны батальён па вузкіх і слізкіх ходах, траншэях быў выведзены ў лагчыну... (І.Шамякін).
Цяпер зіма напэўна ляжа (Я.Колас).
Такія корчмы-станцыі Мінскі тракт меў бадай праз кожныя дзесяць кіламетраў (З.Бядуля).
Мікіта – нелюдзімы, удзень яго бадай што і не спаткаеш на людзях... (Я.Колас).
Дыміць туман. Мо лепш перачакаць, пакуль зара не прыадчыніць дзверы? (М.Танк).
Адтуль відаць адразу пяць азёр (Я.Брыль).
Часамі Лабановічу здавалася, што вынікі дасягнуты нязначныя (Я.Колас).
3. Выдзяляюцца коскамі спалучэнні слоў і сказы, якія маюць значэнне эмацыянальнай ацэнкі фактаў рэчаіснасці, а таксама перадаюць пачуццёвую рэакцыю на тыя факты, пра якія гаворыцца ў сказе: на жаль, на вялікі жаль, на шчасце, як на тое шчасце, на маё здзіўленне, як на тое ліха, як на грэх, як на тую бяду, хвароба на іх і інш.
Напрыклад:
Аж тут, як на тое шчасце, стаіць сагнутая бярэзіна (С.Грахоўскі).
Хата была, на шчасце, ужо абжытая (П.Пестрак).
Але, на маё здзіўленне, ён адказвае зусім не так, як я думаў (А.Асіпенка).
Як на грэх, лоў быў шчаслівы (Я.Колас).
Нават сорам на хатніх зірнуць: ці не ўцямілі, хвароба на іх, ад чаго мой тварык смяецца, ад чаго маё сэрцайка б’ецца (М.Багдановіч).
4. Коскамі выдзяляюцца словы, спалучэнні слоў і сказы, якія паказваюць на крыніцу паведамлення, на прыналежнасць выказанай думкі: па-мойму, па-твойму, па-ягонаму, па-вашаму, па-іхняму, маўляў, думаю, на мой погляд, з пункту гледжання (каго-небудзь), на думку (каго-небудзь), як вядома, як кажуць, як людзі кажуць, як той казаў і інш.
Напрыклад:
Гэта, па-мойму, і ёсць сапраўдная сувязь з жыццём (К.Чорны).
Выходзіць, па-ягонаму, што ледзь не самі мы вінаваты, а не той, што наша дабро крадзе (Я.Брыль).
Яшчэ, як той казаў, не ўсё скончана (Я.Брыль).
5. Коскамі выдзяляюцца словы, спалучэнні слоў і сказы, якія перадаюць адносіны да спосабу выражэння думкі, матывацыю спосабу выказвання ці выбару стылістычных сродкаў мовы: адным словам, словам, што называецца, скажам, як гаворыцца, як гэта гаворыцца, інакш кажучы, карацей кажучы, уласна кажучы, прасцей кажучы, шчыра кажучы, не пры вас кажучы, праўдзівей сказаць, папраўдзе сказаць, так сказаць, з дазволу сказаць, я сказаў бы і інш.
Напрыклад:
Скажам, аб вадзе гамонкі не было спрадвек, бо хапала нам заўсёды і азёр, і рэк (А.Астрэйка).
Шчыра кажучы, я толькі лічуся брыгадзірам (А.Асіпенка).
6. Коскамі выдзяляюцца словы, спалучэнні слоў і сказы, што выражаюць адносіны гаворачай асобы да слухача: бачыш (бач), прызнацца, кажаш, кажаце, ведаеш, ведаеце, разумееш, разумееце, паверце, выбачайце, даруйце, даруйце мне, калі ласка, калі хочаце ведаць, ці дасце веры, зрабіце ласку і інш.
Напрыклад:
Але ж язык у цябе, даруй мне, як тая мянташка (М.Лынькоў).
Напішы мне, калі ласка, пісямко дахаты! (Я.Колас).
Я, шчыра прызнацца, і загад на вас падрыхтаваў (А.Асіпенка).
7. Коскамі выдзяляюцца словы і спалучэнні слоў, якія служаць сродкамі сувязі асобных частак выказвання і ўказваюць на паслядоўнасць, абмежаванне, удакладненне, супастаўленне або аб’яднанне частак тэксту, на выражэнне выніку, заключэння і пад.: па-першае, па-другое, па-трэцяе і інш., першае, другое, трэцяе і інш., нарэшце, значыць, дарэчы, наогул, аднак, прынамсі, наадварот, з аднаго боку, з другога боку, у сваю чаргу, разам з тым, у прыватнасці, між іншым, між тым, да таго ж, такім чынам, галоўным чынам, па крайняй меры і інш.
Напрыклад:
Турсевіч – гэта мой настаўнік і мой зямляк, прынамсі, аднае воласці (Я.Колас).
Валодзька выпрасіў, нарэшце, у рэдактара дазвол паехаць на раён (Я.Брыль).
Спазніліся, аднак, на вялікае спатканне, трэба было раней (В.Быкаў).
Мікола быў, між тым, дома (К.Чорны).
З другога боку, Ядвісі было цікава паслухаць, як вёў сваю работу ў школе настаўнік... (Я.Колас).
Па крайняй меры, для яго нічога ўжо не будзе (В.Быкаў).
Такім чынам, усе няяснасці, сумненні, прынесеныя Саўкам, цяпер развеяліся (Я.Колас).
8. Калі слова нарэшце не выконвае функцыі пабочнага слова і выражае часавае значэнне, то яно коскамі не выдзяляецца.
Напрыклад:
Нарэшце да Панаса падыходзіць шырокі чалавек з жорсткімі вусамі (Я.Колас).
Тым часам поезд з кожнай хвілінай набліжаўся да вакзала і нарэшце спыніўся (Я.Колас).
Калі слова аднак у пачатку сказа ці другой часткі складаназлучанага сказа і пры аднародных членах ужываецца як супраціўны злучнік, яно коскай не аддзяляецца.
Напрыклад:
Турку стала лягчэй ад тае пахвалы, аднак ён прастадушна прызнаўся (В.Быкаў).
Трэба было паспаць. Аднак чамусьці не спалася.
9. Спалучэнні слоў між тым, тым не менш, да таго ж, якія ўжываюцца ў пачатку сказа або другой часткі складанага сказа, выконваюць функцыю злучніка і коскай не аддзяляюцца.
Напрыклад:
У вас на мястэчка многа сілы не патрабуецца, між тым вакол вялікая патрэба ў людзях (Ц.Гартны).
На дварэ ноч. Між тым спаць не хочацца (І.Мележ).
Тым не меней ён [Лабановіч] устаў і рушыў у той бок, куды паехала дзяўчына (Я.Колас).
Да таго ж Мініч яшчэ меў недахоп у вымаўленні: ён шапялявіў (Я.Колас).
10. Коскамі выдзяляюцца словы і спалучэнні слоў, якія не маюць уласна сінтаксічнага значэння і ўводзяцца ў сказ без якой-небудзь матывацыі: гэта, гэта самае, ну, вот, само сабой, знацца, значыцца, стала быць, так сказаць, брат ты мой, тудэма-сюдэма, каліна-маліна і інш.
Напрыклад:
Зусім не тое выйшла, зусім не тое, што трэба было нашай, значыцца, вёсцы (М.Лынькоў).
Проста, ну, сімпатызуюць адзін другому маладыя, хіба ж ім і не пагаварыць, хіба ж ім і не пасмяяцца (М.Лынькоў).
Тудэма-сюдэма, куды тут садзіцца! (Я.Купала).
Чаго яны, каліна-маліна, там? (І.Мележ).
11. Коскамі выдзяляюцца пабочныя словы і спалучэнні слоў, якія ўваходзяць у склад іншых пабочных ці ўстаўных сказаў, адасобленых зваротаў, удакладняльных ці іншых выдзеленых знакамі прыпынку частак сказа.
Напрыклад:
Немцы, як ты, мабыць, ведаеш, аднавілі завод у Гудове (Б.Сачанка).
Боты – і выцер іх, здаецца! – усё ж такі наслядзілі на чыстай чырвонай падлозе (Я.Брыль).
Не будку мае Жук – палацы (хоць не свае, вядома, працы) (К.Крапіва).
Людзі слухалі ўважліва, баючыся, відаць, прапусціць хоць адно слова (П.Пестрак).
Мы зайшлі ў крайнюю хату, пабудаваную, напэўна, пасля вайны.
Не чакаючы, як відаць, далейшай размовы, жанчына хутка выйшла з хаты (П.Галавач).
12. Калі пабочнае слова стаіць перад адасобленым зваротам, пабочным сказам або ўдакладняльнай канструкцыяй, то яно ўваходзіць у іх склад і коскай не аддзяляецца.
Напрыклад:
Старшыня імкліва абыходзіць вакол машыны, няйначай прыглядаючыся неспакойным вокам да яе паклажы (І.Шамякін).
Плылі ў вясновую сінь за акно мяккія акорды, уздыхала мора, і, можа заслухаўшыся гэтай музычнай вясной, не падавалі свайго голасу гарматы (І.Навуменка).
Аднекуль, мабыць з печы, да іх кінулася жанчына (В.Быкаў).
13. Паміж пабочнымі словамі, спалучэннямі слоў і сказамі, якія ідуць адно за адным, ставіцца коска.
Напрыклад:
Словам, на наша шчасце, хата нейкім чынам уцалела (З.Бядуля).
Само сабой, канечне, паставілі мы і хату (Б.Сачанка).
14. Пабочныя словы, спалучэнні слоў і сказы аддзяляюцца коскамі ад папярэдніх злучнікаў, якія звязваюць члены сказа або часткі складанага сказа.
Напрыклад:
Санкоўскі з ходу далучыўся да песні, і, можа, ад таго яна загучала яшчэ энергічней (П.Пестрак).
Твае [маці] у мяне бровы, твой лоб і нос. Твой неспакой. І, пэўна, твой лёс (А.Вярцінскі).
Маёр спыніўся каля дзвярэй, заплюшчыў вочы і, здалося мне, пахіснуўся (І.Шамякін).
Тады спрэчкі не разлучалі іх, а, наадварот, яшчэ болей умацоўвалі (Я.Колас).
15. Злучнік а, калі ён складае адно цэлае з наступным пабочным кампанентам сказа, не аддзяляецца ад апошняга коскай: а можа, а магчыма, а значыцца, а між іншым, а па-другое.
Напрыклад:
– І штаб па кіраўніцтву партызанскім рухам будзе? – пытаў Багавік.
– Будзе. А можа, ён ужо і ёсць (В.Быкаў).
16. Не аддзяляецца коскай ад пабочных кампанентаў узмацняльная часціца і.
Напрыклад:
І сапраўды, гэта не кепская думка! (Я.Колас).
Дожджык, і праўда, так і поўз за каўнер (Я.Брыль).
17. Коска не ставіцца паміж пабочнымі словамі і часціцамі, якія да іх адносяцца і стаяць пасля іх.
Напрыклад:
Можа б ты даў мне хоць кавалачак хлеба ў дарогу? (Я.Колас).
Ну, напэўна ж ёсць прычына, калі кпіць з цябе яна? (Я.Колас).
18. Коскамі выдзяляюцца ўстаўныя словы, спалучэнні слоў і сказы, якія выконваюць удакладняльную функцыю (тлумачэнні, заўвагі, дадатковыя звесткі і інш.).
Напрыклад:
Доўгі час Закружжа, так называлі вёску прышлыя людзі, з навакольным светам звязвала звычайная лясная сцежка (А.Асіпенка).
Віхрасты хлапчук, яму было год шэсць, штосьці мармытаў праз сон і смяяўся (К.Чорны).
разгарнуць » / « згарнуць