Працяжнік

1. Працяжнік ставіцца паміж дзейнікам і выказнікам:

калі абодва галоўныя члены сказа выражаны назоўнікам у назоўным склоне і пры выказніку адсутнічае дзеяслоў-звязка.

 

Напрыклад:

Мінск – сталіца, гордасць наша, слава ўсёй краіны (Я.Купала).

Матчыны рукі – залатыя рукі (І.Мележ).

Фразеалогія – раздзел мовазнаўства, які вывучае семантычныя, граматычныя і стылістычныя асаблівасці ўстойлівых выразаў.

Прастора і час – усеагульныя формы каардынацыі з’яў і падзей;

 

калі абодва галоўныя члены ці адзін з іх выражаны неазначальнай формай дзеяслова.

 

Напрыклад:

Вучыцца ў народа – задача кожнага пісьменніка (К.Чорны).

Хату зрабіць – не скрынку збіць (Прыказка).

Дзетак узгадаваць – не грыбкоў назбіраць (Прыказка);

 

калі перад выказнікам ёсць словы гэта, вось, значыць, гэта значыць, гэта ёсць.

 

Напрыклад:

Паэзія – гэта пакута і радасць, праклён і бязлітаснасць, споведзь і гордасць (П.Панчанка).

Кожны чалавек – гэта цэлы свет (К.Чорны).

Цімох і Гануля – вось роўная пара (Я.Купала).

Ігнараваць мову – гэта значыць ігнараваць народ, нацыю (П.Пестрак);

 

калі дзейнік і выказнік выражаны лічэбнікамі або адзін з іх выражаны назоўнікам у назоўным склоне, а другі – лічэбнікам ці колькасна-іменным спалучэннем.

 

Напрыклад:

Пяць і тры – восем.

Шэсцьдзясят і пяцьдзясят – сто дзесяць.

Плошча Нарачы – восемдзясят квадратных кіламетраў.

Плошча басейна Нёмана – 98,2 тыс. км2;

 

калі выказнікам выступае ўсечаная форма дзеяслова, выклічнік або гукапераймальнае слова.

 

Напрыклад:

Уладзік зараз – шмыг у дзверы (Я.Колас).

А куля – дзык! А другая ў руку (Я.Брыль).

Я – хоп за павады! Конь спужаўся, а я – скок на яго (Я.Колас).

 

2. Працяжнік ставіцца перад абагульняльным словам пасля аднародных членаў.

 

Напрыклад:

І двор, і дарога, і лес – усё было занесена белым снегам (І.Пташнікаў).

Адчуванне дакладнасці слова, уменне карыстацца ім, культура мовы і пісьменнасць – усё залежыць ад таго, як загучала слова, пачутае ў маленстве (В.Вітка).

 

3. Калі пасля аднародных членаў перад абагульняльным словам ужыта пабочнае слова або спалучэнне слоў словам, адным словам, карацей кажучы, то працяжнік ставіцца перад пабочным словам, а пасля яго – коска.

 

Напрыклад:

Начны лес, ціхі, ледзь улоўны гул маразявых сосен, цішыня лясных нетраў – адным словам, усё настройвала на роздум (М.Зарэцкі).

 

4. Калі аднародныя члены сказа стаяць у сярэдзіне сказа пасля абагульняльнага слова, то перад імі ставіцца двукроп’е, а працяжнік – пасля іх.

 

Напрыклад:

Хутка ўсё: неба, і дарога, і чэзлыя балотныя хмызнякі – патанула ў снежнай завірусе (Я.Колас).

Усё: і хмурнае неба, і мёрзлая чорная зямля – было ахоплена нечым сумным, халодным і грозным (К.Чорны).

 

5. Працяжнік ставіцца паміж аднароднымі членамі сказа, калі прапушчаны супраціўны злучнік.

 

Напрыклад:

Не плача – смяецца шчаслівая маці (М.Багдановіч).

На чарговым прыпынку ў пярэднія дзверы не ўвайшоў – ускочыў малады, як і шафёр, хлопец (Ф.Янкоўскі).

Гаспадар павёў яго не ў жылы катэдж – у лазню… (І.Шамякін).

Не сваімі – чужымі нагамі гаспадар падышоў да каня (П.Глебка).

 

6. Працяжнік ставіцца перад злучнікам і паміж двума членамі сказа, калі другі з іх выражае вынік, хуткую змену падзей, нечаканасць.

 

Напрыклад:

А ўбачыў Машу – і адразу падабрэў (І.Шамякін).

Зірнеш – і зрэдку дзе ўбачыш адзінокі яблык, што блішчыць між лісця на апошнім сонцы (Я.Сіпакоў).

 

7. Калі злучнік і звязвае два аднародныя выказнікі, з якіх другі выражаны ўсечанай формай дзеяслова, то паміж імі заўсёды ставіцца працяжнік – перад злучнікам або пасля яго.

 

Напрыклад:

Пахіснулася хвоя – і бразь на зямлю (Я.Колас).

Да рэчкі жаданай прабраліся хлопцы і – стоп! (Я.Колас).

 

8. Працяжнік ставіцца перад недапасаваным азначэннем, выражаным неазначальнай формай дзеяслова ці спалучэннем з гэтай формай.

 

Напрыклад:

Усіх непакоіла адна думка – выстаяць (М.Лынькоў).

Міканор успомніў бацькаў наказ – паглядзець, ці не прадаюць кос (І.Мележ).

 

9. Працяжнік ставіцца перад неразвітым або развітым прыдаткам, які стаіць у канцы сказа:

калі ў прыдатку тлумачыцца, удакладняецца змест азначаемага назоўніка і перад ім без змянення сэнсу можна ўставіць словы іменна, а іменна.

 

Напрыклад:

Пацягнуўся лес сцяною – ельнік, дуб і хваіна (Я.Колас).

За ўвесь час яна ні разу не глянула на свайго суседа – Лабановіча (Я.Колас);

 

калі прыдатак адносіцца да займенніка.

 

Напрыклад:

Наперадзе ішоў ён – таварыш Дарожка (П.Пестрак).

Вось яна – дзявочая пекната (І.Шамякін).

Ён паспеў ужо коратка перазнаёміцца з усімі ў гэтым доме і стаць быццам сваім чалавекам – гэты малады і вясёлы хлопец (К.Чорны);

 

калі неабходна падкрэсліць адценне самастойнасці прыдатка.

 

Напрыклад:

А вось і сам гаспадар гэтай хаты – Трахім (К.Крапіва).

Андрэй сядзеў, апёршыся на край стала, і дапытліва пазіраў на людзей – на моладзь і старых (П.Пестрак).

 

10. Працяжнік ставіцца ў няпоўных складаных сказах на месцы прапушчанага члена сказа.

 

Напрыклад:

З аднаго боку дарогі стаяў рэдкі хвойнік, а з другога – кусты ядлоўцу, а далей – алешнік (Я.Колас).

Раны гояцца часам, а дружбаю – гора (А.Куляшоў).

Вось прабегла імгненне, затым – залатая мінута (Я.Янішчыц).

 

11. Калі ўстаўная канструкцыя знаходзіцца паміж часткамі, дзе павінна ставіцца коска, або ў канцы самой устаўной канструкцыі ёсць гэты знак прыпынку, то коска спалучаецца з працяжнікам і ставіцца перад другім працяжнікам.

 

Напрыклад:

Каб дабрацца да надзелу цёткі Насці – так завуць жонку бацькавага брата, – трэба прайсці каля будкі, у якой яшчэ нядаўна яны жылі… (І.Навуменка).

Дзяўчына – мачыха дазналася ўжо, што завуць яе Параска, – прывяла воз на двор «воласці», сказала, што яна жыве тут, на першым паверсе, з боку двара (І.Мележ).

 

12. Працяжнік ставіцца паміж часткамі складаназлучанага сказа, калі ў другой частцы падкрэсліваецца вынік у адносінах да першай, калі перадаецца нечаканасць, хуткая змена падзей або супрацьпастаўленне.

 

Напрыклад:

Момант – і ў веснічках паказалася Аленка… (Я.Колас).

Сярэдзіна кастрычніка – і такі мароз (І.Шамякін).

Пытаўся, шукаў – і ні слыху ў адказ, ні следу нідзе, ні далёкага рэха (П.Панчанка).

Узяўся чытаць – і не чыталася (М.Гарэцкі).

 

13. Працяжнік ставіцца ў бяззлучнікавых сказах паміж часткамі:

калі ў першай частцы ўказваецца на ўмову або час дзеяння, пра якое паведамляецца ў другой частцы.

 

Напрыклад:

Запяеш па душы, дасі ўцехі гасцям – поўны гуслі насыплю дукатаў (Я.Купала).

Вецер загуляе – хвойнік, лозы гнуцца (Я.Колас).

Падрасцеш вялікі – раскажу тады (П.Глебка);

 

калі ў другой частцы паказваецца вынік або робіцца вывад з таго, пра што паведамляецца ў першай частцы.

 

Напрыклад:

Шмат зорак у небе – добра жывёла расплодзіцца. Густая шэрань на галіны лягла – ад яблыкаў, ад ігруш дрэвы да самай зямлі прыгнуцца (Л.Дайнека).

Ранак луг расой купае – дзень гарачы будзе (А.Бачыла);

 

калі змест частак супрацьпастаўляецца ці супастаўляецца.

 

Напрыклад:

Клікнуць хацелася – голас замёр (П.Броўка).

Маці будзіла снедаць – ён не ўстаў (І.Навуменка);

 

калі ў сказе гаворыцца пра хуткую змену падзей або ў другой частцы паказваецца неадпаведнасць, нечаканы вынік таго, пра што паведамляецца ў першай частцы.

 

Напрыклад:

Бліснула маланка – стала відна як удзень (С.Грахоўскі).

Глянуў я туды-сюды – нікога не відаць (Я.Колас).

Ён паслухаў – ціха ўсюды (Я.Колас);

 

калі апошняя частка з’яўляецца абагульняльнай у адносінах да папярэдніх.

 

Напрыклад:

Ціха булькатала вада ў канаве, сыпалася лісце, чырыкалі недзе вераб’і – усё гэта было такім звыклым, добрым, прыгожым (М.Гамолка).

Дол засланы шышкамі, цвіце сунічнік, бруснічнік, перагукваюцца птушкі, звіняць камары – усё тут знаёмае… (І.Навуменка);

 

калі другая частка з’яўляецца далучальным сказам.

 

Напрыклад:

І разгарэлася ігрышча – даўно такога не было (Я.Колас).

Андрэй быў у добрым гуморы – гэта адразу кідалася ў вочы (М.Зарэцкі);

 

калі другая частка з’яўляецца параўнаннем у адносінах да першай.

 

Напрыклад:

Слова сказаў – сякераю адсек (Прыказка).

 

14. Працяжнік ставіцца паміж двума словамі, якія абазначаюць прасторавыя, часавыя або колькасныя межы (гэтыя словы замяняюць словазлучэнні з прыназоўнікамі ад (з) … да.

 

Напрыклад:

Пасажырскі поезд «Мінск – Масква» прыбыў на станцыю Орша.

Яр быў метры чатыры ў шырыню, метраў пятнаццаць – дваццаць глыбінёю, а ў даўжыню цягнуўся метраў на шэсцьдзесят (У.Караткевіч).

 

15. Працяжнік ставіцца паміж двума ці некалькімі найменнямі ў назвах вучэнняў, законаў, падзей і інш.

 

Напрыклад:

Закон захавання матэрыі Ламаносава – Лавуазье быў вялікім навуковым адкрыццём ХVІІІ стагоддзя.

Шахматны матч Карпаў – Каспараў закончыўся ўнічыю.

 

16. Працяжнік не ставіцца, калі выказнік, выражаны ўсечанай формай дзеяслова, інтанацыйна не выдзяляецца.

 

Напрыклад:

Я тым часам шмыг за дзверы (З.Бядуля).

Даніла шусь тут у вароты з жалезным ёмкім сахаром (Я.Колас).

 

17. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам, выражанымі назоўнікам або назоўнікам і займеннікам ці прыметнікам, не ставіцца:

калі паміж галоўнымі членамі сказа стаіць прыслоўе або часціца.

 

Напрыклад:

А мой бацька таксама партызан (І.Шамякін).

Дзед Талаш не проста праваднік у Букрэевай разведцы (Я.Колас);

 

калі паміж галоўнымі членамі сказа стаіць пабочнае слова ці адасоблены член сказа (акрамя прыдатка).

 

Напрыклад:

Хлопцы, відаць, добрыя рыбакі (Я.Сіпакоў).

Хлопец, апрануты ў салдацкі шынель, наш зямляк (К.Чорны);

 

калі дзейнік стаіць пасля выказніка.

 

Напрыклад:

Страшэнны штукар і свавольнік гэты Нёман (Я.Колас);

 

калі перад выказнікам ёсць адмоўе не.

 

Напрыклад:

Сам сабе чалавек не вораг (Прыказка).

Сляпы сляпому не павадыр (Прыказка);

 

калі пры выказніку ўжываюцца параўнальныя злучнікі як, усё роўна як, быццам, быццам бы, бы, нібы, што.

 

Напрыклад:

Жыта як сцяна (І.Навуменка).

Аблокі нібы воўна (Я.Янішчыц).

Вясенні луг што выстаўка народнага мастацтва (І.Шамякін);

 

калі дзейнік выражаны асабовым займеннікам, а выказнік – назоўнікам у назоўным склоне.

 

Напрыклад:

Пасівелы мой лес, я твой вечны паклоннік, я твой вечны даўжнік (Я.Сіпакоў);

 

калі дзейнік выражаны назоўнікам, а выказнік – прыметнікам.

 

Напрыклад:

Неба чыстае, васільковае (А.Якімовіч).

У познюю восень вада пад мастком чыстая і халодная (К.Чорны).

 

18. Працяжнік можа ставіцца пры сэнсава-інтанацыйным выдзяленні:

выказніка.

 

Напрыклад:

Рак – не рыба, кажан – не птушка (Прыказка).

Лёдам гасцінец мой выбіты, выліты, лёд – як магіла сама (Я.Купала).

Я – чалавек, мне трэба жыць, тварыць, а не гарэць у полымі напалму (А.Зарыцкі).

Неба – высокае, блакітнае (Я.Маўр);

 

двух ці больш дапасаваных азначэнняў, што стаяць звычайна ў канцы сказа.

 

Напрыклад:

Сонца зайшло, і пачалося змярканне – ціхае, свежае, з расой і камарамі (Я.Брыль).

Запальваліся то тут, то там зоры – вясёлыя, мігатлівыя (Б.Сачанка).

Паказалася нават сонца – чырвонае, нізкае (Б.Сачанка);

 

прыдатка або групы аднародных прыдаткаў, якія стаяць у сярэдзіне сказа пасля азначаемага назоўніка, калі неабходна падкрэсліць самастойнасць прыдаткаў.

 

Напрыклад:

Начны драпежнік – сава – бясшумна плыве ў паветры (В.Вольскі).

Грабцы – дзяўчаты, маладзіцы – штораз варушацца жывей, бо чуюць голас навальніцы (Я.Колас). Калі патрабуецца пастаноўка пасля адасобленага прыдатка коскі, то другі працяжнік апускаецца: Падаюць сняжынкі – дыяменты-росы, падаюць бялюткі за маім акном (П.Трус);

 

даданых членаў сказа, якія знаходзяцца ў канцы сказа.

 

Напрыклад:

Каля школы шчабяталі дзеці – звонка, радасна (Я.Колас);

 

даданай часткі складаназалежнага сказа, якая можа знаходзіцца перад галоўнай часткай або пасля яе.

 

Напрыклад:

Цаніце чалавека заўсёды пры жыцці. Калі заплюшчыць векі – ён згіне ў небыцці (П.Панчанка).

Што думаў бацька – не ведаю (Я.Брыль).

Хто птушку пакрыўдзіць – той сам сабе здрадзіць (П.Панчанка).

Тады магутная краіна – калі пявучы ў ёй народ (Я.Янішчыц).

Смяюся, калі плакаць трэба. Журба – калі на вуснах смех (Я.Янішчыц).

 

19. Працяжнік можа ставіцца ў няпоўных простых сказах на месцы прапушчанага члена сказа.

 

Напрыклад:

Па суседству з Белым возерам знаходзіцца другое – Чорнае (В.Вольскі).

Праз шум эшалона прарваўся недалёкі гарматны выбух. Затым яшчэ некалькі – большай сілы (І.Мележ).

У цёмным небе – карагоды сіняватых зорак (М.Багдановіч).

 

20. Працяжнік можа ставіцца ў сказе, каб пазбегнуць двухсэнсоўнасці выказвання.

 

Напрыклад:

Ты што – забыўся? Параўн.: Ты што' забыўся?

І якія людзі незвычайныя – таленты! Параўн.: І якія людзі – незвычайныя таленты!

 

21. Працяжнік можа ставіцца для выдзялення ўстаўных канструкцый.

 

Напрыклад:

Алеся – ёй было ўжо каля дзесяці гадкоў – сядзела за праснічкаю (Я.Колас).

Балота зрабілася сівое ад попелу, і па ім – уначы было відаць з вёскі – бегаў агонь, адгаралі высушаны альшэўнік і ніцая лаза, што раслі высока на куп’і (І.Пташнікаў).

раскрыть » / « свернуть